Rzeź wołyńska

• Definicja i charakter: Zbrodnia Wołyńska to antypolska czystka etniczna o charakterze ludobójstwa. Sprawcy, czyli Organizacja Nacjonalistów Ukraińskich frakcja Stepana Bandery (OUN-B) oraz jej zbrojne ramię – Ukraińska Armia Powstańcza (UPA), w swoich dokumentach określali te działania mianem „akcji antypolskiej”.

• Ramy czasowe i zasięg terytorialny: Zbrodnia miała miejsce w latach 1943–1945. Objęła ona nie tylko Wołyń, ale również Galicję Wschodnią (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) oraz częściowo dzisiejszą Lubelszczyznę i Polesie.

• Liczba ofiar: Szacuje się, że w wyniku działań ukraińskich nacjonalistów życie straciło około 100 tysięcy Polaków. Na tę liczbę składają się ofiary z różnych regionów:

  • 40–60 tys. osób na Wołyniu.

  • 30–40 tys. osób w Galicji Wschodniej.

  • co najmniej 4 tys. osób na terenach dzisiejszej Polski (w tym do 2 tys. na Chełmszczyźnie).

• Ucieczki i wysiedlenia: Pod groźbą śmierci do ucieczki z terenów objętych terrorem zmuszonych zostało co najmniej 485 tysięcy Polaków. Większość z nich pochodziła z Galicji Wschodniej (300 tys.) i Wołynia (125 tys.).

• Sytuacja Polaków przed zbrodnią: W 1943 roku Polacy na Wołyniu stanowili zaledwie 10–12% mieszkańców. Byli grupą osłabioną wcześniejszymi represjami, aresztowaniami i wywózkami dokonywanymi zarówno przez NKWD, jak i Niemców. Źródła podkreślają, że strona polska nie dążyła do konfliktu i starała się go unikać.

• Kontekst historyczny i spory: Przed wybuchem masowych zbrodni, już we wrześniu 1939 roku, na Wołyniu dochodziło do nacjonalistycznego terroru, w wyniku którego zginęło 2–3 tys. Polaków. Obecnie między polskimi a ukraińskimi historykami trwają spory dotyczące liczby ofiar, motywów sprawców oraz oceny wpływu okupantów (Niemców i Sowietów) na przebieg wydarzeń. Część historyków ukraińskich promuje tezę o „wojnie chłopskiej”, co polskie źródła uznają za niezgodne z faktami historycznymi.

Przyczyny 

Przyczyny Zbrodni Wołyńskiej były złożone i wynikały zarówno z dążeń ideologicznych, jak i specyficznej sytuacji w czasie II wojny światowej:

• Ideologia nacjonalistyczna i planowa eksterminacja: Główną przyczyną była polityka Organizacji Nacjonalistów Ukraińskich frakcji Stepana Bandery (OUN-B) oraz jej zbrojnego ramienia – Ukraińskiej Armii Powstańczej (UPA). Sprawcy dążyli do przeprowadzenia całkowitej czystki etnicznej, którą we własnych dokumentach nazywali „akcją antypolską”.

• Dążenie do niepodległości: Wielu Ukraińców wiązało nadzieje na odrodzenie własnego państwa z wybuchem wojny i początkowo z III Rzeszą. W wizji nacjonalistów przyszłe państwo ukraińskie miało być jednolite etnicznie, co prowadziło do eliminacji innych grup narodowościowych.

• Osłabienie ludności polskiej: Polacy na Wołyniu w 1943 roku stanowili jedynie 10–12% mieszkańców. Byli grupą szczególnie narażoną na atak, ponieważ wcześniej zostali osłabieni przez masowe aresztowania i wywózki dokonywane przez NKWD (pod okupacją sowiecką) oraz represje niemieckie.

• Rola propagandy: Nastroje antypolskie były podsycane przez opowieści o rzekomych okropieństwach, jakich Polacy mieli dopuszczać się wobec Ukraińców na Chełmszczyźnie. Choć źródła wskazują, że była to często propaganda banderowska, służyła ona do mobilizowania ukraińskich chłopów przeciwko polskim sąsiadom.

• Kontekst okupacji: Chaos wojenny i brutalizacja życia pod okupacją niemiecką i sowiecką sprzyjały eskalacji przemocy. Historycy wciąż spierają się o to, jak duży wpływ na te wydarzenia miały celowe działania i prowokacje obu okupantów.

Część historyków ukraińskich próbuje przedstawiać te wydarzenia jako spontaniczną, niekontrolowaną „wojnę chłopską” (żakerię), jednak polskie źródła podkreślają, że była to zaplanowana operacja zorganizowana przez struktury OUN-B.